(Văn hóa ném đá kiểu này cực kỳ thông dụng ở Việt Nam

(Văn hóa ném đá kiểu này cực kỳ thông dụng ở Việt Nam, ngay cả những người tạm gọi là “có học” cũng không thoát khỏi nét văn hóa tinh hoa này của dân tộc)
Sau khi đưa ra đề xuất cấm, hạn chế xe máy tại hội thảo, TS Phạm Xuân Mai và TS Lương Hoài Nam cho biết cuộc sống của họ bị đảo lộn bởi rất nhiều lời chửi bới chứ không phải tranh luận. Vì sao như vậy?
Bỏ bóng đá người
Đó là một cách nói trong bóng đá, khi các cầu thủ thay vì theo đường bóng để cản phá, ngăn chặn, lái nó theo hướng của mình thì lại nhè vào cầu thủ đối phương để triệt hạ, để chơi xấu. Tôi đã hơn một lần mượn tạm cách nói này của sân cỏ để nói về sân báo chí, dư luận khi một ý kiến được đưa ra không được bàn luận thấu đáo, triệt để về nội dung của nó, thay vào đó các ý kiến tranh luận lại tập trung vào công kích người nói ra ý kiến đó.
Tình trạng này phải nói là khá phổ biến, nếu không nói là rất phổ biến, trong xã hội ta, nhất là từ khi có mạng xã hội. Nói cách khác, xã hội ta chưa phát triển văn hóa tranh luận. Bất kỳ một ý kiến nào đưa ra công luận đều có dư luận ngược chiều khen chê, đồng tình phản đối ở những mức độ khác nhau.
Cho nên mới có sự trao đổi ý kiến, tức là những ý kiến nói đi nói lại, tập trung vào nội dung của các ý kiến được phát ra. Còn người nói các ý kiến đó có quan trọng không?
Có và có. Có ở chỗ nếu người nói là người có quyền uy và có thẩm quyền thì phải rất cân nhắc, thận trọng phát ngôn của mình cho xứng với địa vị, để một khi đã nói ra thì ý kiến của mình ít bị phản bác, chống đối nhất, đạt được sự đồng thuận cao nhất. Và có ở chỗ mọi chủ thể phát ngôn đều bình đẳng bình quyền như nhau, đúng sai là ở nội dung ý kiến, không phải ở địa vị, chức vụ của người nói.
Quan trọng là thế, để ý kiến được đưa ra nghiêm túc và bàn luận nghiêm túc, chứ không phải nhìn người nói mà bàn ý kiến hay lấy ý kiến để nói người. Ý kiến bị phản đối nhiều thì dù người nói ra có ở ngôi cao nào cũng bị mất uy tín, ảnh hưởng. Ý kiến được tán thành nhiều thì dù người nói ra có bình thường đến mấy cũng được tôn trọng, lắng nghe.
Buồn thay và xấu hổ thay vì những điều ngỡ ai cũng biết đó lại không được thực thi trong các cuộc bàn luận, tranh cãi hiện nay trên mặt báo, trên mạng xã hội quanh ý kiến của một ai đó về một ai đó.
Ví như ý kiến về việc hạn chế xe máy theo một lộ trình nhất định để dần dần giải quyết nạn ùn tắc giao thông ở một đô thị lớn như TP.HCM. Một ý kiến thẳng thắn, mạnh mẽ, được trình bày tại một hội nghị bàn chuyên về chuyện giao thông đường sá, được nói ra từ một người đã để công sức quan sát, nghiên cứu thực trạng giao thông của TP. Ý kiến đó khả thi đến mức nào là điều nên bàn luận, tranh luận để cùng người nói ra tìm giải pháp.
Tiếc thay, dư luận đã “ném đá” vào người nói, đã quy chụp cho ông những điều xúc phạm, nghĩa là đã “bỏ bóng đá người”. Trên sân cỏ, hiện tượng này của bóng đá Việt Nam có nhiều và trên sân báo chí cũng không phải là ít. Đó là một thực trạng đáng buồn cả về nhận thức và đạo đức.
Tôi nhớ một câu nói được cho là của văn hào Pháp Voltaire khi bàn về thái độ trong tranh luận, đại ý: Tôi hoàn toàn đối lập với quan điểm của anh, nhưng tôi sẵn sàng đấu tranh đến chết để bảo vệ cho anh quyền nói lên quan điểm ấy.
Đó là một thái độ văn minh, tôn trọng ý kiến người khác và tôn trọng người khác, trong tranh luận chỉ tập trung vào ý kiến nói ra, ngay cả khi bất đồng sâu sắc. Không có thái độ văn minh này, sự tiến bộ xã hội về cả vật chất và tinh thần sẽ gặp nhiều khó khăn trên con đường phát triển.
PHẠM XUÂN NGUYÊN